Với khách nước ngoài, cách an toàn là gọi bằng danh xưng kèm họ (hoặc kèm chức danh, học hàm nếu bên khách dùng), nhìn thẳng vào khách khi nói chứ không nhìn phiên dịch, và chỉ chuyển sang gọi tên riêng khi khách đề nghị. Vì thứ tự họ tên mỗi nước một khác, phải biết trước đâu là họ của từng người qua danh sách bên khách gửi, đồng thời dặn bên khách cách gọi lãnh đạo bên mình.
Nói qua phiên dịch là một kỹ năng riêng: câu phải ngắn, xưng hô phải rõ để phiên dịch chuyển đúng sang ngôn ngữ kia. Bài này đi qua cách gọi khách, cách giúp khách gọi người Việt cho đúng, vai của phiên dịch trong xưng hô và những lỗi hay gặp. Phong tục giao tiếp riêng của từng nước là chủ đề khác; ở đây chỉ nói nguyên tắc chung áp dụng được cho mọi đoàn.
Gọi khách: danh xưng kèm họ là điểm xuất phát
Trong phần lớn các ngôn ngữ làm việc phổ biến, cách gọi trang trọng là danh xưng kèm họ: tương đương "ông" hoặc "bà" cộng họ của người đó. Gọi bằng tên riêng là bước thân mật hơn, thường chỉ dùng khi khách mời. Người Việt quen gọi nhau bằng tên riêng nên dễ vô tình gọi khách theo kiểu thân mật quá sớm.
Vấn đề là biết đâu là họ. Người ở nhiều nước phương Tây viết tên trước họ sau; người ở một số nước châu Á viết họ trước tên sau như người Việt; có người đã đảo thứ tự khi viết sang chữ Latinh. Đoán theo vị trí chữ trong tên là cách dễ sai nhất. Nguồn đúng là danh sách đoàn do bên khách gửi, thường ghi họ bằng chữ in hoa hoặc tách cột rõ ràng, và danh thiếp của chính người đó.
Khi khách có học hàm, học vị hoặc chức danh mà bên họ thường dùng khi xưng hô, như tiến sĩ, giáo sư, đại sứ, hãy dùng kèm. Ở nhiều nước, gọi một giáo sư là "ông" thay vì "giáo sư" có thể bị coi là thiếu chu đáo. Danh sách bên khách gửi thường cho thấy họ muốn được gọi thế nào; nếu không chắc thì hỏi đầu mối.
Khi khách đề nghị được gọi bằng tên riêng cho thân mật, bên mình làm theo trong lúc trao đổi, nhưng phần giới thiệu chính thức và phát biểu vẫn giữ danh xưng đầy đủ.
Những tình huống xưng hô hay gặp
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp khi tiếp đoàn nước ngoài. Đây là nguyên tắc chung; thói quen riêng từng nước cần hỏi phiên dịch hoặc đầu mối bên khách.
| Tình huống | Cách gọi an toàn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gặp lần đầu, chào ở sảnh | Danh xưng kèm họ | Nói chậm, rõ; luyện phát âm họ của khách trước |
| Khách có học hàm, chức danh quen dùng | Học hàm hoặc chức danh kèm họ | Theo đúng cách danh sách bên khách ghi |
| Phát biểu chính thức | Danh xưng, họ tên đầy đủ, chức danh | Giới thiệu lần đầu đọc đủ, những lần sau rút gọn |
| Khách đề nghị gọi tên riêng | Tên riêng, có thể không kèm danh xưng | Chỉ khi chính khách đề nghị |
| Không biết đâu là họ | Danh xưng kèm chức danh | Hỏi phiên dịch ngay ở lúc nghỉ |
| Trưởng đoàn và cấp phó cùng họ | Danh xưng kèm họ tên đầy đủ hoặc kèm chức danh | Tránh gọi chỉ họ khiến hai người cùng quay lại |
Dòng cuối không hiếm: trong đoàn có hai người cùng họ, hoặc trùng họ với người bên mình. Khi đó gọi kèm chức danh là cách gọn nhất để không nhầm người.
Giúp khách gọi người Việt cho đúng
Khách thường không biết đâu là tên gọi. Tên người Việt có họ, tên đệm và tên; người Việt gọi nhau bằng tên, tức là chữ cuối. Nhiều khách nước ngoài theo thói quen gọi bằng chữ đầu tiên, tức là họ, và cả đoàn bên mình bị gọi theo họ phổ biến, nghe như ai cũng cùng một tên.
Dặn trước trong danh sách gửi khách. Danh sách thành phần bên mình gửi cho bên khách nên có thêm một cột ghi cách gọi, ví dụ "ông Phạm Văn E, gọi là ông E" hoặc theo cách lãnh đạo đó muốn. Bên khách sẽ chuyển thông tin cho trưởng đoàn và phiên dịch của họ.
Lãnh đạo nên quyết cách mình được gọi. Có lãnh đạo thích được gọi bằng danh xưng kèm tên, có người quen ký tên tiếng Anh theo kiểu khác. Hỏi lãnh đạo trước và ghi lại để dùng cho mọi đoàn.
Phiên dịch nhắc nhẹ khi khách gọi chưa đúng. Nếu khách gọi lãnh đạo bên mình bằng họ, phiên dịch có thể khéo léo dùng cách gọi đúng khi dịch lại, hoặc nhắc nhẹ ở lúc nghỉ. Không sửa trước mặt mọi người, không làm khách ngượng.
Chức danh tiếng nước ngoài thống nhất. Mỗi lãnh đạo bên mình nên có một bản dịch chức danh cố định, dùng giống nhau trên danh thiếp, biển tên, thư điện tử. Khách sẽ gọi theo bản dịch đó.
Nói qua phiên dịch: thứ tự trong một lượt lời
Phần xưng hô chỉ trôi chảy khi người nói và phiên dịch phối hợp nhịp nhàng. Một lượt lời chuẩn diễn ra như sau.
- Người nói nhìn thẳng vào khách, gọi khách bằng danh xưng đã thống nhất, không nhìn sang phiên dịch.
- Nói một đến hai câu ngắn, trọn ý, rồi dừng.
- Phiên dịch chuyển lời, dùng ngôi thứ nhất như chính người nói đang nói, không thêm "ông ấy nói rằng".
- Người nói giữ ánh mắt về phía khách trong lúc phiên dịch, gật đầu nhẹ khi khách phản hồi.
- Khi khách trả lời, người nói nhìn khách, không nhìn phiên dịch, dù chưa hiểu lời.
- Phiên dịch chuyển lời khách, người nói đáp tiếp bằng cách gọi khách như ban đầu.
Bước ba và bước năm là chỗ hay sai. Nếu phiên dịch dùng lối kể lại "ông ấy nói", không khí buổi làm việc mất đi sự trực tiếp. Nếu cả hai bên đều quay sang nhìn phiên dịch, phiên dịch thành trung tâm và hai trưởng đoàn như đang nói chuyện với người thứ ba. Dặn phiên dịch và lãnh đạo bên mình về cách làm này trước buổi gặp.
Chuẩn bị cho phiên dịch trước buổi làm việc
Phiên dịch làm tốt phần xưng hô khi có trong tay đủ thông tin trước. Bộ tài liệu tối thiểu gồm danh sách thành phần hai bên với họ tên, cách gọi, chức danh bằng cả hai ngôn ngữ, chương trình làm việc, và những từ chuyên môn gần như sẽ xuất hiện. Gửi trước ít nhất một ngày để phiên dịch còn hỏi lại.
Ghi chú cách phát âm tên khách ngay trong danh sách là việc nhỏ nhưng có ích. Phiên dịch có thể giúp lãnh đạo bên mình luyện đọc tên khách trong vài phút trước giờ gặp. Khách thường rất cảm kích khi chủ nhà đọc đúng tên mình ngay câu chào đầu tiên.
Nếu bên khách mang phiên dịch riêng, hỏi xem phiên dịch nào sẽ chuyển lời cho bên nào. Thông lệ hay gặp là mỗi phiên dịch chuyển lời của trưởng đoàn bên mình sang ngôn ngữ kia. Khi hai phiên dịch cùng làm việc, thống nhất trước bảng tên và chức danh để hai người dùng cùng một cách gọi.
Cuối cùng, chỗ ngồi của phiên dịch ảnh hưởng đến xưng hô. Phiên dịch ngồi hơi lùi sau, cạnh trưởng đoàn, giúp hai trưởng đoàn nhìn thẳng vào nhau. Phiên dịch ngồi chen giữa sẽ kéo ánh mắt về phía mình.
Lỗi hay gặp khi xưng hô với khách nước ngoài
Những lỗi dưới đây đều phổ biến và đều tránh được bằng một ít chuẩn bị.
- Gọi khách bằng tên riêng ngay từ đầu vì quen kiểu gọi tên của người Việt.
- Nhầm họ thành tên với khách có thứ tự tên khác người Việt.
- Bỏ học hàm, chức danh mà khách quen được gọi.
- Nhìn phiên dịch khi nói, khiến khách cảm thấy mình bị nói qua người khác.
- Nói một tràng dài rồi mới dừng cho phiên dịch, khiến phần xưng hô ở đầu câu bị rơi mất khi dịch.
- Đùa bằng cách chơi chữ với tên khách, thứ phiên dịch không chuyển được và dễ gây hiểu lầm.
- Gọi trưởng đoàn khách bằng chức danh thấp hơn vì dịch chức danh sai.
Khi lỡ gọi sai, xin lỗi ngắn gọn qua phiên dịch và gọi lại đúng ngay. Khách nước ngoài thường hiểu rằng tên của họ khó với người Việt; điều làm họ phật ý là thái độ không quan tâm, không phải một lần đọc sai.
Bữa tiệc và lúc chia tay: thân mật hơn đến đâu
Không khí bữa tiệc chiêu đãi sau buổi làm việc thường cởi mở hơn, và đây là lúc nhiều khách chủ động đề nghị gọi nhau bằng tên riêng. Khi khách đề nghị, bên mình đáp lại bằng cách gọi tên riêng của khách và mời khách gọi tên gọi của lãnh đạo bên mình. Đó là dấu hiệu quan hệ đã gần hơn, nên đón nhận tự nhiên chứ không từ chối vì ngại.
Tuy vậy, nhân viên cấp dưới không nên tự chuyển sang gọi trưởng đoàn khách bằng tên riêng chỉ vì lãnh đạo bên mình đã làm vậy. Lời đề nghị thân mật thường là giữa hai người ngang hàng; nhân viên vẫn giữ danh xưng kèm họ cho đến khi chính khách đề nghị với mình.
Lời chúc khi nâng ly cũng cần xưng hô đúng mực. Câu ngắn, gọi khách bằng danh xưng và chức danh như trong buổi làm việc, nói chậm để phiên dịch kịp chuyển. Tránh những câu đùa dựa vào cách chơi chữ tiếng Việt, vì không dịch được và có thể bị hiểu sai nghĩa.
Lúc chia tay ở sảnh hay ở xe, quay lại cách gọi trang trọng là phù hợp nếu có nhiều người chứng kiến, hoặc giữ cách gọi thân mật nếu chỉ hai trưởng đoàn với nhau. Câu cuối cùng nên gọi tên khách đúng và kèm lời cảm ơn, vì đây là câu khách nhớ khi rời đi. Sau chuyến thăm, thư cảm ơn viết bằng danh xưng trang trọng, kể cả khi trong bữa tiệc hai bên đã gọi nhau bằng tên.
Câu hỏi thường gặp
Gọi khách nước ngoài bằng họ hay bằng tên?
Cách trang trọng là danh xưng kèm họ, tương đương "ông" hoặc "bà" cộng họ. Chỉ chuyển sang gọi tên riêng khi khách đề nghị. Phải xem danh sách bên khách gửi để biết chính xác đâu là họ của từng người.
Khi nói qua phiên dịch thì nên nhìn vào ai?
Nhìn thẳng vào khách, cả khi mình đang nói lẫn khi khách trả lời. Phiên dịch chuyển lời ở ngôi thứ nhất như chính người nói đang nói; hai trưởng đoàn nói chuyện với nhau, phiên dịch chỉ là cầu nối.
Khách có học vị tiến sĩ thì có cần gọi kèm không?
Nếu danh sách bên khách ghi học vị hoặc khách quen được gọi như vậy thì nên dùng kèm. Ở nhiều nước, gọi người có học hàm bằng "ông, bà" thay vì học hàm có thể bị coi là thiếu chu đáo. Không chắc thì hỏi đầu mối bên khách.
Làm sao để khách gọi đúng tên lãnh đạo bên mình?
Gửi kèm danh sách thành phần bên mình một cột ghi cách gọi, ví dụ "ông Phạm Văn E, gọi là ông E", sau khi đã hỏi lãnh đạo muốn được gọi thế nào. Bên khách sẽ chuyển thông tin cho trưởng đoàn và phiên dịch của họ.
Lỡ đọc sai tên khách thì xử lý thế nào?
Xin lỗi ngắn gọn qua phiên dịch và đọc lại cho đúng ngay, không giải thích dài. Nhờ phiên dịch nhắc cách đọc ở lúc nghỉ để các lần sau đọc đúng. Khách thường cảm kích sự cố gắng hơn là để ý một lần sai.
Phiên dịch có nên tự sửa cách xưng hô khi dịch không?
Phiên dịch có thể chuyển cách gọi sang danh xưng tương ứng đúng mực của ngôn ngữ kia, và nhắc nhẹ ở lúc nghỉ nếu một bên gọi chưa đúng. Không nên sửa trước mặt mọi người làm ai đó ngượng.