Khi khách có cấp bậc cao hơn người tiếp, nguyên tắc khách ngồi ghế danh dự vẫn giữ nguyên. Điều thay đổi là quyền dẫn nhịp: chủ nhà mời khách nói trước, để khách quyết khi nào đi vào việc và khi nào kết thúc, mời khách đi trước qua cửa, và người tiếp đứng dậy mỗi khi khách đứng. Chủ nhà vẫn là chủ, nhưng là chủ biết nhường.
Tình huống này gặp nhiều hơn người ta nghĩ: trưởng phòng tiếp giám đốc của đối tác, phó giám đốc tiếp chủ tịch tập đoàn khách hàng, hiệu phó tiếp lãnh đạo của sở ngành. Người tiếp thường lúng túng giữa hai vai: là chủ phải dẫn dắt, nhưng là người cấp thấp hơn lại phải nhường. Bài này tách rõ việc nào giữ vai chủ, việc nào nhường, kèm cách gỡ những lúc thể diện của một bên có nguy cơ bị chạm.
Nguyên tắc gốc: chủ khách và cấp bậc là hai trục khác nhau
Trong lễ tân có hai trục cùng chạy song song. Trục chủ khách nói rằng khách được ưu tiên vì khách đã bỏ công đến. Trục cấp bậc nói rằng người có chức vụ cao hơn được ưu tiên. Khi khách cao hơn chủ, hai trục cùng chỉ về một phía, nên mọi ưu tiên đều dành cho khách và việc xếp đặt trở nên đơn giản. Cái khó chỉ nằm ở cách chủ nhà vừa giữ vai chủ vừa không lấn khách.
Vai chủ là những việc thuộc về không gian và hậu cần: đón, mời vào, mời ngồi, mời nước, giới thiệu thành phần bên mình, lo giờ giấc, tiễn. Những việc này chủ nhà vẫn làm đầy đủ, vì đó là trách nhiệm chứ không phải quyền. Vai được nhường là những việc thuộc về nhịp và nội dung: ai mở lời về công việc, ai quyết đi sâu chủ đề nào, ai đề nghị kết thúc.
Hiểu được hai vai này, người tiếp sẽ không còn lúng túng kiểu "mình có được mời khách ngồi không, hay phải chờ khách tự ngồi". Mời ngồi là việc của chủ, cứ mời. Nhưng sau khi đã ngồi, chờ khách mở lời về công việc, chứ đừng ào vào trình bày ngay như khi tiếp đối tác ngang cấp.
Việc chủ nhà vẫn giữ và việc chủ nhà nhường
Bảng dưới đây giúp người tiếp tự kiểm trước buổi gặp. Cột cuối là gợi ý câu nói để làm cho đúng.
| Việc | Ai làm | Gợi ý cách làm |
|---|---|---|
| Đón và dẫn vào | Chủ nhà | Ra tận sảnh hoặc cửa thang máy, đi cạnh hơi lùi nửa bước, đến cửa thì mở cửa mời khách vào trước |
| Mời ngồi | Chủ nhà | Mời khách vào ghế danh dự, chờ khách ngồi rồi mới ngồi |
| Mở lời về công việc | Nhường khách | "Hôm nay anh về làm việc, anh có chỉ đạo gì, bên em xin nghe ạ" |
| Trình bày nội dung | Chủ nhà, khi được mời | Gọn, bám điều khách hỏi, không tự mở rộng |
| Quyết định đi sâu chủ đề | Nhường khách | Hỏi khách muốn nghe thêm phần nào |
| Đề nghị kết thúc | Nhường khách | Chủ nhà chỉ nhắc giờ khéo nếu khách có lịch tiếp theo |
| Tiễn | Chủ nhà | Tiễn xa hơn mức thường lệ một bậc, ví dụ tới tận xe thay vì tới thang máy |
Có thể thấy chủ nhà không hề bị mất vai. Chỉ có điều phần "dẫn nhịp nội dung" được trao cho khách. Khách cấp cao thường rất tinh ý với chuyện này; họ đánh giá người tiếp qua việc biết lúc nào nên nói, lúc nào nên chờ.
Chỗ ngồi và vị trí khi đi cùng khách cấp cao
Ghế danh dự. Khách cấp cao ngồi ghế danh dự như mọi khách chính khác: xa cửa, quay mặt ra cửa, bên phải người tiếp. Không vì khách là cấp trên mà mời khách ngồi ghế làm việc của chủ nhà sau bàn.
Khi người tiếp không phải lãnh đạo cao nhất bên mình. Ví dụ phó giám đốc tiếp thay vì giám đốc đi vắng. Phó giám đốc vẫn ngồi vị trí chủ nhà, nhưng mở đầu bằng lời xin lỗi khéo về sự vắng mặt của giám đốc và nói rõ mình được giao tiếp.
Đi cạnh khách. Người tiếp đi bên trái khách, lùi nửa bước. Đến chỗ rẽ thì bước lên trước một chút, dùng bàn tay mở chỉ hướng. Qua cửa thì mở và giữ cửa cho khách vào trước.
Thang máy. Người tiếp vào trước để giữ cửa và bấm tầng nếu thang không có người điều khiển, mời khách vào sau; ra thì mời khách ra trước. Chi tiết có bài riêng ở chuyên mục di chuyển.
Khi có nhiều người bên chủ. Ai cấp cao nhất bên chủ ngồi vị trí chủ nhà. Những người còn lại xếp theo thứ bậc phía chủ, đứng dậy khi khách đứng.
Mời khách nói trước: làm thế nào cho tự nhiên
Mời khách nói trước không có nghĩa là im lặng chờ. Một trình tự tự nhiên:
- Sau khi mời nước, chủ nhà nói một câu chào mừng ngắn, không quá ba mươi giây, cảm ơn khách đã dành thời gian.
- Giới thiệu thành phần bên mình theo thứ bậc, ngắn gọn họ tên và chức danh.
- Mời khách giới thiệu thành phần đoàn hoặc xin phép giới thiệu thay nếu đã có danh sách chính xác.
- Mở lời mời khách: "Bên em đã chuẩn bị nội dung theo đề nghị của văn phòng anh, nhưng hôm nay anh muốn nghe phần nào trước, bên em xin báo cáo phần đó ạ".
- Nếu khách mời chủ nhà trình bày trước, chủ nhà trình bày gọn rồi dừng để khách hỏi, không trình bày một mạch hết các phần.
- Ghi lại những gì khách nhắc, đọc lại trước khi kết thúc để khách xác nhận.
Câu mời ở bước bốn là chìa then chốt. Nó vừa cho khách thấy bên mình đã chuẩn bị, vừa trả quyền chọn chủ đề cho khách. Câu nói nên được người tiếp tập trước vài lần cho tự nhiên.
Giữ thể diện cho khách và cho chính đơn vị mình
Khi khách nói sai một chi tiết. Không sửa ngay giữa câu. Đợi lượt mình, nói theo kiểu bổ sung: "Dạ, bên em xin cập nhật thêm, số liệu mới nhất tháng này là…". Khách hiểu mà không mất mặt trước người đi cùng.
Khi khách phê bình. Nghe hết, cảm ơn, ghi nhận. Giải thích chỉ khi khách hỏi lý do, và giải thích bằng sự việc, không bằng cảm xúc. Không đổ lỗi cho nhân viên vắng mặt.
Khi khách đề nghị điều vượt thẩm quyền. Không hứa, không từ chối thẳng. "Dạ việc này cần lãnh đạo bên em quyết, em xin báo cáo và trả lời anh trước thứ Năm ạ".
Khi người bên mình nói hớ. Người tiếp nhận lời, nói tiếp để chuyển ý, không quay sang trách ngay trước mặt khách. Rút kinh nghiệm sau buổi.
Khi khách trễ giờ hoặc rút ngắn buổi. Không tỏ thái độ, không hỏi lý do. Điều chỉnh ngay nội dung: chọn hai việc quan trọng nhất để trình bày trong thời gian còn lại.
Chuẩn bị riêng khi biết khách cấp cao sẽ đến
Ngoài những việc chuẩn bị phòng như mọi buổi tiếp, khách cấp cao cần thêm vài thứ mà người tiếp hay bỏ sót:
- Tìm hiểu chức danh hiện tại và cách khách thường được gọi trong các buổi làm việc, hỏi thư ký hoặc trợ lý của khách nếu được.
- Hỏi trước khách đi cùng mấy người, ai là người giữ lịch, để biết ai sẽ nhắc giờ phía khách.
- Báo người đứng đầu đơn vị mình, kể cả khi người đó không trực tiếp tiếp, để họ có thể ra chào vài phút nếu khách cấp cao hơn cả họ.
- Chuẩn bị bản tóm tắt một trang thay vì báo cáo dày. Khách cấp cao ít thời gian đọc, một trang rõ ràng được đánh giá cao hơn ba mươi trang đầy đủ.
- Giữ chỗ đỗ xe sát lối vào và báo bảo vệ, lễ tân sảnh tên khách để không có màn hỏi han ở cổng.
- Thống nhất trước với người ngồi cùng ai được phép trả lời phần nào, tránh hai người bên mình cùng tranh trả lời một câu.
Khi khách cấp cao hơn cả lãnh đạo cao nhất của đơn vị mình, ví dụ lãnh đạo cấp tỉnh về thăm một doanh nghiệp nhỏ, người đứng đầu đơn vị nên trực tiếp tiếp dù đã giao người khác chuẩn bị. Việc phân vai cụ thể khi đó có thể theo hướng dẫn của văn phòng đoàn; khi chưa chắc, hỏi văn phòng đoàn trước thay vì tự đoán.
Xưng hô và lời lẽ: lễ phép mà không tự hạ mình
Với khách cấp cao, cách gọi an toàn là chức danh kèm họ tên trong lần đầu nhắc đến, rồi chuyển sang "anh", "chị" kèm chức danh nếu không khí cho phép. Với cơ quan nhà nước, gọi "đồng chí" kèm chức danh trong phần giới thiệu và phát biểu chính thức, phần trao đổi có thể dùng "anh", "chị". Bên mình tự xưng "em" hoặc "bên em", "đơn vị em" tuỳ tuổi và hoàn cảnh.
Lễ phép thể hiện ở câu nói gọn, đúng ý, chờ khách nói hết rồi mới nói, chứ không ở số lần "dạ vâng". Tránh những câu tự hạ mình kiểu "bên em còn kém lắm ạ", "em không dám" lặp lại nhiều lần; khách cấp cao muốn nghe năng lực thật của đơn vị, không muốn nghe khiêm tốn hình thức.
Khi không đồng ý với khách, dùng câu mở có điều kiện: "Dạ, theo số liệu bên em đang có thì…", "Bên em xin trình bày thêm một góc ạ". Giọng đều, không gấp, không cao giọng. Một bất đồng được nói ra bình tĩnh và có căn cứ thường được khách cấp cao tôn trọng hơn sự đồng ý mọi điều.
Lỗi hay gặp khi tiếp khách cấp cao hơn mình
Khúm núm quá mức. Cúi đầu liên tục, xin lỗi liên tục, gọi dạ vâng không ngớt làm khách mệt và không đánh giá được năng lực của người tiếp. Lễ phép nhưng điềm tĩnh mới là điều khách cấp cao đánh giá cao.
Ngồi trước khi khách ngồi. Dặn mọi người bên mình chờ khách ngồi rồi mới ngồi, khi khách đứng dậy thì cùng đứng.
Gọi sai chức danh. Kiểm chức danh hiện tại của khách trước buổi gặp, nhất là khi khách vừa được điều động hay bổ nhiệm mới.
Chủ nhà tự kết thúc buổi. Đứng dậy trước để báo hiệu kết thúc là thất lễ với khách cấp cao. Nếu cần nhắc giờ, nói khéo: "Dạ em biết anh còn lịch chiều nay, bên em xin gửi lại tài liệu đầy đủ ạ".
Tiễn hời hợt. Với khách cấp cao, tiễn xa hơn một bậc so với thường lệ, đứng chờ tới khi xe chuyển bánh mới quay vào.
Câu hỏi thường gặp
Khách cấp cao hơn thì có ngồi ghế làm việc của giám đốc không?
Không. Khách vẫn ngồi ghế danh dự ở bộ sofa hoặc phòng họp. Mời khách ngồi ghế sau bàn làm việc của chủ nhà là sai chỗ, vì đó là ghế làm việc chứ không phải ghế tiếp khách, và khiến chủ nhà phải ngồi ghế khách đối diện như người báo cáo.
Khi tiếp khách cấp cao, ai nói trước?
Chủ nhà nói một câu chào mừng và giới thiệu thành phần bên mình, sau đó mời khách nêu điều khách quan tâm hoặc chỉ đạo. Phần nội dung chính để khách dẫn nhịp, chủ nhà trình bày khi được mời.
Phó giám đốc tiếp khách cấp cao thay giám đốc thì nói thế nào?
Mở đầu bằng lời xin lỗi ngắn về sự vắng mặt của giám đốc, nêu lý do nếu tiện, và nói rõ mình được giám đốc giao tiếp và báo cáo lại đầy đủ. Sau đó làm vai chủ nhà như bình thường.
Chủ nhà có được chủ động kết thúc buổi tiếp khách cấp cao không?
Không nên tự đứng dậy kết thúc. Nếu cần nhắc giờ, nói khéo về lịch tiếp theo của khách hoặc xin phép gửi tài liệu sau. Khách cấp cao thường sẽ tự khép buổi khi đã đủ thông tin.
Tiễn khách cấp cao ra tới đâu là đủ?
Nên tiễn xa hơn mức thường lệ một bậc: thường lệ tiễn tới thang máy thì với khách cấp cao tiễn xuống tận sảnh hoặc tận xe, đứng chờ tới khi xe chuyển bánh mới quay vào.
Khách cấp cao phê bình đơn vị ngay trong buổi thì phản ứng ra sao?
Nghe hết, cảm ơn và ghi nhận, giải thích bằng sự việc khi được hỏi. Không tranh luận, không đổ lỗi cho người vắng mặt, sau buổi gửi báo cáo khắc phục cụ thể nếu cần.