Quà lưu niệm giữa hai đơn vị do hai trưởng đoàn trao cho nhau, thường ở cuối phiên làm việc, sau phần kết luận và trước khi chụp ảnh chung; chủ nhà trao trước, khách đáp lại, hai người đứng đối diện ở khoảng trống trước phông hoặc cạnh bàn họp, người cầm quà đưa quà vào tay trưởng đoàn từ phía sau một nhịp trước khi trao. Phần trao gói trong ba đến năm phút.
Bài này nói về nghi thức: ai trao, mốc nào trong chương trình, trình tự từng nhịp, chỗ đứng, cách cầm và đưa quà, mở quà hay không, và cách xử lý khi một bên không chuẩn bị quà hoặc đoàn quá đông. Chọn quà gì là chuyện của bài khác trong cùng chuyên mục.
Nguyên tắc chung: tương xứng, có qua có lại, mang tính biểu trưng
Quà lưu niệm giữa hai đơn vị là cử chỉ của tổ chức với tổ chức, không phải quà cá nhân. Vì thế người trao và người nhận là người đại diện cao nhất của mỗi bên có mặt trong buổi, thường là hai trưởng đoàn. Món quà mang tính biểu trưng, gợi nhớ đơn vị hoặc địa phương, giá trị vật chất không phải điều cần nhấn mạnh.
Tương xứng nghĩa là hai món quà nên gần nhau về kích cỡ và mức trang trọng. Nếu chủ nhà trao một bức tranh lớn đóng khung mà khách chỉ có một hộp nhỏ, cả hai bên đều ngượng. Vì thế văn phòng hai bên thường trao đổi trước một câu: bên em có chuẩn bị quà lưu niệm, bên anh chị có trao không, để cân cho hợp. Không cần hỏi quà gì, chỉ cần biết có hay không và khoảng cỡ nào.
Có qua có lại không có nghĩa bên nào cũng phải có quà. Với đoàn cấp trên về làm việc với cấp dưới, nhiều khi chỉ chủ nhà trao quà lưu niệm, hoặc không bên nào trao, tuỳ quy định của cơ quan cấp trên. Với đoàn doanh nghiệp đến chào hợp tác, khách thường mang quà, chủ nhà đáp lại. Điều cần tránh là để một bên đứng tay không trong khi bên kia trao quà trước ống kính.
Quà lưu niệm giữa hai đơn vị không bao giờ là phong bì hay vật có giá trị lớn. Với cơ quan nhà nước, việc tặng và nhận quà còn chịu các quy định về phòng, chống tham nhũng và quy chế của từng cơ quan; bên trao nên hỏi trước văn phòng bên nhận nếu chưa chắc.
Trao quà ở mốc nào trong chương trình
Mốc trao quà phụ thuộc vào hình thức buổi làm việc. Bảng dưới là các lựa chọn hay dùng.
| Hình thức | Mốc trao quà | Ghi chú |
|---|---|---|
| Buổi làm việc ngồi bàn | Sau phần kết luận, trước ảnh chung | Phổ biến nhất, khép lại buổi làm việc gọn gàng |
| Buổi làm việc có lễ ký | Sau khi ký và chụp ảnh lễ ký | Không trao quà chen giữa phần ký |
| Chuyến làm việc cả ngày | Cuối phiên làm việc chính, hoặc bữa cơm thân mật cuối ngày | Không để đến lúc tiễn ở xe, dễ vội |
| Tiếp xã giao ngắn ở phòng khách | Cuối buổi, trước khi đứng dậy tiễn | Có thể trao ngay tại chỗ ngồi, đứng lên trao |
| Đoàn tham quan nhiều điểm | Ở điểm cuối, nơi có không gian chụp ảnh | Báo trước người cầm quà mang theo xe |
Một số đơn vị trao quà ngay đầu buổi, khi vừa chào hỏi xong. Cách này không sai, nhưng làm phần mở đầu dài ra và khách phải giữ quà suốt buổi làm việc. Trao cuối buổi tự nhiên hơn: hai bên đã làm việc, đã hiểu nhau, món quà như lời cảm ơn khép lại.
Trình tự trao quà trong tám nhịp
Trình tự dưới đây dùng cho buổi làm việc ngồi bàn, trao quà ở phòng họp. Người điều phối cầm bản này và ra hiệu cho từng người.
- Người chủ trì kết luận xong, nói một câu chuyển: thay mặt đơn vị, xin gửi tặng đoàn món quà lưu niệm.
- Người cầm quà bên chủ nhà, đã đứng sẵn ở góc phòng, mang quà đến đứng sau lưng người chủ trì, chếch bên phải.
- Hai trưởng đoàn cùng đứng dậy, bước ra khoảng trống đã định, đứng đối diện nhau, cách khoảng một bước chân.
- Người cầm quà đưa quà vào hai tay người chủ trì, mặt đẹp của quà hướng ra ngoài, rồi lùi ra.
- Người chủ trì trao quà bằng hai tay, nói một câu ngắn; trưởng đoàn khách nhận bằng hai tay, cảm ơn.
- Hai người cùng cầm quà, xoay nhẹ về phía máy ảnh, giữ vài giây cho thợ ảnh chụp.
- Người cầm quà bên khách mang quà đáp lễ lên, lặp lại trình tự theo chiều ngược lại.
- Người cầm quà mỗi bên nhận lại quà từ tay trưởng đoàn bên mình, mang về chỗ cất; hai trưởng đoàn bắt tay, chuyển sang ảnh chung.
Nhịp thứ tám hay bị quên: trưởng đoàn khách cầm quà suốt phần ảnh chung, rồi cầm luôn ra xe. Người cầm quà bên khách, thường là thư ký đoàn, nên nhận lại quà ngay sau khi chụp. Nếu đoàn khách không có ai đi kèm, cán bộ văn phòng bên chủ nhà nhận giúp và mang ra xe khi tiễn.
Đứng ở đâu khi trao và chụp ảnh
Chỗ trao quà nên được chọn trước, không để hai trưởng đoàn tự tìm chỗ. Chỗ tốt là khoảng trống trước phông nền, trước bức tường có biểu trưng của đơn vị chủ nhà, hoặc ở đầu bàn họp nơi phía sau là tường trơn. Tránh đứng trước cửa sổ vì ngược sáng, tránh đứng giữa bàn họp vì người ngồi hai bên che mất.
Theo nguyên tắc bên phải là vị trí danh dự, khi đứng trao quà, trưởng đoàn khách đứng ở bên phải của trưởng đoàn chủ nhà, tính theo hướng hai người cùng quay ra phía máy ảnh. Nhìn từ phía thợ ảnh, khách ở bên trái khuôn hình. Khi đứng đối diện để trao, hai người hơi xoay chéo về phía máy ảnh chứ không đứng thẳng mặt nhau, để ảnh thấy được cả hai gương mặt.
Thợ ảnh đứng chính giữa, cách khoảng ba bốn mét, ngang tầm mắt. Người cầm quà mỗi bên đứng sẵn ở mép ngoài khuôn hình, phía bên của đoàn mình. Các thành viên khác vẫn ngồi tại chỗ hoặc đứng lùi phía sau, không vây quanh hai trưởng đoàn.
Sơ đồ tả bằng chữ, nhìn từ phía thợ ảnh: phía sau là phông hoặc tường; đứng giữa là hai trưởng đoàn, khách bên trái người nhìn, chủ nhà bên phải người nhìn; người cầm quà bên khách đứng ở mép trái, người cầm quà bên chủ nhà đứng ở mép phải, cả hai lùi sau một bước; thợ ảnh ở giữa phòng, trước mặt hai người.
Cầm, đưa và mở quà
Cầm quà. Quà nên có kích thước hai tay cầm vừa, không quá nặng. Món quà lớn như tranh khung lớn, tượng nặng thì để trên giá hoặc bàn nhỏ, hai trưởng đoàn đứng hai bên chạm tay vào để chụp ảnh, sau đó văn phòng chuyển lên xe.
Hai tay khi trao và nhận. Trao bằng hai tay, nhận bằng hai tay là phép lịch sự phổ biến ở Việt Nam và nhiều nước châu Á. Với khách phương Tây, trao hai tay vẫn được đón nhận tốt, không cần đổi.
Mở hay không mở. Quà lưu niệm đã gói thường không mở tại chỗ. Nếu quà là tranh, đĩa trang trí hay vật biểu trưng mà chủ nhà muốn khách xem, có thể để lộ mặt quà, gói bằng hộp có nắp trong hoặc mở sẵn để chụp ảnh. Hỏi văn phòng bên kia trước nếu quà có ý nghĩa cần giới thiệu.
Lời nói khi trao. Một hai câu là đủ: món quà là gì, gợi nhớ điều gì về đơn vị hay địa phương. Phần lời này là việc của người chủ trì; lễ tân chỉ cần nhắc người chủ trì nói ngắn để không kéo dài phần đứng.
Thiệp kèm. Nếu có thiệp ghi lời tặng, đặt thiệp trong túi quà, không cài lên mặt hộp che mất phần đẹp khi chụp ảnh.
Biến thể: đoàn đông, nhiều đơn vị, một bên không có quà
Đoàn đông có nhiều thành viên. Quà lưu niệm chỉ trao giữa hai trưởng đoàn. Nếu chủ nhà muốn tặng thêm vật nhỏ cho từng thành viên, như sổ tay, cốc sứ, đặt sẵn trong túi tại chỗ ngồi hoặc gửi lên xe, không trao từng người trước ống kính.
Đoàn gồm nhiều đơn vị. Khi khách gồm đại diện ba bốn đơn vị khác nhau, chủ nhà trao một món cho trưởng đoàn chung. Nếu muốn trao cho từng đơn vị, trao theo ngôi thứ của các đơn vị trong đoàn, mỗi lượt ngắn, và báo trước cho trưởng đoàn biết.
Khách không chuẩn bị quà. Chủ nhà vẫn trao như bình thường, chỉ bỏ phần đáp lễ. Người chủ trì không nhắc đến chuyện khách không có quà. Để tránh lúng túng, văn phòng nên hỏi trước một câu nhẹ nhàng, như mục đầu bài đã nói.
Chủ nhà không chuẩn bị quà mà khách có. Nhận quà, cảm ơn trân trọng. Sau buổi, có thể gửi quà đáp lễ kèm thư cảm ơn qua đường văn thư; cách này lịch sự hơn là vội vàng lấy một món bất kỳ trong phòng ra đáp lại.
Đoàn cấp trên về làm việc. Hỏi văn phòng đoàn cấp trên trước về việc có trao quà hay không. Nhiều cơ quan có quy định riêng, chỉ nhận vật lưu niệm mang tính biểu trưng hoặc không nhận quà.
Lỗi hay gặp khi trao quà và cách gỡ
Các lỗi dưới đây thường xảy ra khi phần trao quà không được ghi vào kịch bản.
- Quà để ở phòng khác, đến lúc trao mới chạy đi lấy: luôn có người cầm quà đứng sẵn trong phòng từ đầu phần kết luận.
- Trưởng đoàn chủ nhà không biết trong hộp là gì: người chuẩn bị báo trước bằng một dòng trong ghi chú của người chủ trì.
- Quà bị ngược chiều khi trao, mặt đẹp quay vào trong: người cầm quà kiểm chiều trước khi đưa vào tay người chủ trì.
- Hai người đứng trước cửa sổ, ảnh tối mặt: chọn chỗ đứng từ trước, đánh dấu nhỏ trên sàn.
- Khách cầm quà ra xe tự xách: người cầm quà nhận lại ngay sau khi chụp.
- Trao quà kéo dài vì từng thành viên lên nhận: chỉ trao giữa hai trưởng đoàn, quà nhỏ cho thành viên để sẵn.
Ghi phần trao quà thành một đoạn riêng trong kịch bản chi tiết, có tên người cầm quà, chỗ cất quà, chỗ đứng trao và khoảnh khắc thợ ảnh cần bắt. Ba phút trao quà khi đã ghi rõ thì gần như không bao giờ lúng túng.
Câu hỏi thường gặp
Ai trao quà trước, chủ nhà hay khách?
Thông lệ phổ biến là chủ nhà trao trước, khách đáp lại sau. Một số đoàn khách muốn trao trước để bày tỏ cảm ơn sự đón tiếp; nếu văn phòng hai bên đã thống nhất như vậy thì cứ theo thống nhất đó.
Trao quà lưu niệm vào lúc nào trong buổi làm việc?
Thường sau phần kết luận và trước ảnh chung. Nếu có lễ ký thì trao sau khi ký xong. Tránh trao ngay đầu buổi vì khách phải giữ quà suốt buổi, và tránh để đến lúc tiễn ở xe vì vội, không có ảnh đẹp.
Có nên mở quà ngay tại chỗ không?
Quà đã gói thường không mở tại chỗ. Nếu quà là vật biểu trưng mà chủ nhà muốn giới thiệu, nên dùng hộp có mặt trong suốt hoặc để lộ mặt quà để chụp ảnh, và người chủ trì giới thiệu bằng một hai câu ngắn.
Đoàn khách không mang quà thì chủ nhà có nên trao không?
Vẫn trao như bình thường và bỏ phần đáp lễ. Người chủ trì không nhắc chuyện khách không có quà. Để tránh lúng túng, văn phòng chủ nhà nên hỏi trước văn phòng bên khách xem hai bên có trao đổi quà lưu niệm không.
Có cần trao quà cho từng thành viên trong đoàn không?
Không cần trao trước ống kính. Quà lưu niệm chính trao giữa hai trưởng đoàn. Nếu muốn tặng vật nhỏ cho từng người, đặt sẵn trong túi ở chỗ ngồi hoặc gửi lên xe khi tiễn để không làm phần trao quà kéo dài.
Khách đứng bên nào khi chụp ảnh trao quà?
Khách đứng ở bên phải của chủ nhà theo hướng hai người cùng nhìn ra máy ảnh, tức là bên trái khuôn hình khi nhìn từ phía thợ ảnh. Hai người hơi xoay chéo về phía máy ảnh để ảnh thấy cả hai gương mặt.