Nguyên tắc chung: lên xe thì người có ngôi thứ cao lên trước, người thấp lên sau; xuống xe thì người phục vụ và người thấp xuống trước để mở cửa, đón người cao xuống sau. Khách chính lên từ cửa sau bên phải, chủ nhà đi vòng sang cửa trái. Người mở cửa đứng sau cánh cửa, tay giữ mép cửa, không đứng chắn lối khách bước vào.
Đây là vài giây ngắn nhưng nằm ngay đầu và cuối mỗi chặng, lại thường được chụp ảnh. Phần dưới đi chi tiết: thứ tự lên, thứ tự xuống, cách mở và đóng cửa, câu nói đi kèm, và các trường hợp riêng như khách lớn tuổi, khách mặc váy, trời mưa, xe đỗ ở chỗ chật.
Thứ tự lên xe: người trọng lên trước, nhưng không để ai phải chờ
Khi ra xe, người phục vụ đi trước khách vài bước để tới xe trước, mở sẵn cửa ghế một. Khách chính bước tới, ngồi vào, người phục vụ đóng cửa. Chủ nhà đi cùng khách tới cửa xe, chờ khách ngồi xong, sau đó đi vòng phía sau xe sang cửa trái và tự mở cửa, ngồi vào ghế hai. Người phục vụ cuối cùng mới ngồi vào ghế trước.
Có hai lý do để chủ nhà đi vòng phía sau xe chứ không vòng phía đầu xe. Thứ nhất là an toàn: tài xế đang nhìn phía trước, người đi ngang đầu xe dễ bị khuất. Thứ hai là chủ nhà không đi ngang trước mặt khách đang ngồi trong xe nhìn ra. Ở đường hẹp, nếu vòng sau xe phải bước ra lòng đường có xe chạy, chủ nhà có thể lên từ cửa phải sau khách, nhích sang ghế trái, nhưng phải xin phép khách một câu.
Với xe bảy chỗ hay xe đoàn, người ngồi sâu bên trong lên trước, người ngồi gần cửa lên sau, dù người ngồi sâu có ngôi thứ thấp hơn. Lý do đơn giản: không ai muốn khách chính đã ngồi rồi lại phải đứng ra cho người khác chui vào.
Nhịp lên xe nên nhanh. Không đứng ở cửa xe nói chuyện thêm năm phút trong khi khách đã ngồi, điều hoà xe mở, cửa xe đang mở. Những lời chào cuối cùng nói xong ở sảnh, ra tới xe chỉ còn bắt tay và mời lên.
Thứ tự xuống xe: người phục vụ xuống trước
Khi xe dừng, người ngồi ghế trước xuống trước tiên, đi nhanh vòng ra mở cửa ghế một, đứng sau cánh cửa. Nếu ở điểm đến có người của chủ nhà đứng đón sẵn, người đó mở cửa và người ghế trước chỉ đứng lùi lại một chút. Khách chính bước xuống, gặp ngay người đón.
Chủ nhà ngồi ghế hai tự mở cửa trái, xuống và đi vòng phía sau xe sang đứng cạnh khách, nhưng chỉ sau khi khách đã xuống và đang chào người đón. Chủ nhà không xuống trước rồi đứng ở cửa phải chờ, vì như vậy chắn chỗ của người đón.
Có một ngoại lệ hay dùng: khi xe chở lãnh đạo chủ nhà cùng khách tới trụ sở của chính chủ nhà, mà ở đó không có ai đứng đón, thì lãnh đạo chủ nhà xuống trước, vòng sang đón khách xuống, mời khách vào. Lúc đó lãnh đạo chủ nhà vừa là người đi cùng, vừa là người đón.
Với xe đoàn, người hướng dẫn xuống trước, đứng dưới chân bậc. Trưởng đoàn xuống tiếp theo. Người lớn tuổi trong đoàn được mời xuống trước những người trẻ, dù ngồi hàng sau, nếu không làm đoàn chờ lâu.
Mở và đóng cửa xe cho khách: từng động tác
Mở cửa là việc nhỏ nhưng người làm vụng sẽ lộ ngay. Các bước dưới đây áp cho người phục vụ, tài xế hoặc người đón ở điểm đến.
- Đứng ở phía sau cánh cửa, tức phía đuôi xe, mặt hướng về phía khách sẽ bước tới.
- Mở cửa rộng hết cỡ, tay trái giữ mép trên cánh cửa hoặc tay nắm, giữ cửa không bật lại.
- Nếu là xe gầm thấp hay khách cao, đưa tay phải lên che khung cửa phía trên, lòng bàn tay úp xuống, cách đầu khách một khoảng, không chạm vào khách.
- Nói một câu ngắn: "Mời anh lên xe ạ" hoặc "Mời chị ạ", không nói thêm gì khác lúc này.
- Chờ khách ngồi hẳn, chân đã đưa vào trong, vạt áo hay váy đã gọn, mới đóng cửa.
- Đóng cửa bằng lực vừa đủ cho chốt ăn, tay đặt ở giữa cánh cửa, không đóng mạnh, không đóng khi mắt còn nhìn chỗ khác.
- Khi khách xuống, mở cửa tương tự, chờ khách đứng vững trên lề rồi mới đóng, không đóng ngay sau lưng khách.
Một lỗi hay gặp là người phục vụ đứng ở khe hở giữa cửa và thân xe, tức đứng chắn đúng chỗ khách cần bước vào. Đứng sau cánh cửa thì vừa giữ được cửa, vừa không chắn lối, và trong ảnh trông gọn gàng hơn nhiều.
Khách lớn tuổi, khách mặc váy, khách đau chân
Khách lớn tuổi. Hỏi trước "Bác có cần con đỡ không ạ", nếu khách đồng ý thì đỡ ở khuỷu tay, không nắm cổ tay, không kéo. Khi khách lên xe, gợi ý khách ngồi xuống ghế trước rồi mới đưa hai chân vào. Khi xuống, gợi ý xoay người, đưa hai chân ra đặt xuống đất trước rồi mới đứng lên.
Khách mặc váy, áo dài. Cách lên xe kín đáo là ngồi xuống mép ghế trước, khép hai chân, rồi xoay cả hai chân vào cùng lúc. Người mở cửa không nhìn theo, đứng nghiêng người hướng ra ngoài trong lúc khách ngồi. Xuống xe thì ngược lại.
Khách đang đau chân, chống nạng. Chọn cửa rộng nhất, đẩy ghế lùi hết cỡ trước khi khách tới. Hỏi khách muốn được đỡ thế nào, làm đúng như vậy. Nạng đặt ở chỗ khách với tới được khi xuống.
Khách mang theo đồ. Đề nghị cầm giúp túi trước khi khách lên xe, đặt ở chỗ khách nhìn thấy hoặc cốp. Đừng để khách vừa xách túi vừa cúi người chui vào xe.
Trời mưa, đỗ xe chỗ chật và những lúc khó
Trời mưa, người phục vụ cầm ô đứng ở cửa sảnh, che cho khách đi ra xe, nghiêng ô về phía khách, chấp nhận mình bị ướt. Tới xe, mở cửa, giữ ô che khoảng giữa mép cửa và đầu khách đến khi khách ngồi xong. Ô nên là loại dài, đủ rộng cho hai người, màu trơn. Nếu sảnh có mái che, tài xế đỗ xe sát dưới mái, chấp nhận chờ lâu hơn một chút.
Ở chỗ đỗ chật, cửa không mở hết được, nên cho xe tiến ra chỗ thoáng trước khi khách tới, thay vì để khách lách qua khe cửa hẹp. Nếu không có chỗ thoáng, nói trước với khách một câu để khách chuẩn bị, không để khách tự phát hiện.
Xe dừng ở lề có rãnh nước, mép lề cao, ổ gà: người mở cửa nhắc nhẹ "Dạ, chỗ này có bậc, anh chú ý ạ" ngay khi mở cửa. Một câu nhắc đúng lúc giúp khách khỏi trượt chân, nhất là khi mặt đường ướt.
Ví dụ giả định: buổi tiễn đoàn đối tác ở một khách sạn tại Hạ Long, trời mưa to. Anh Dũng bên lễ tân xin khách sạn cho xe đỗ dưới mái sảnh trong năm phút, cầm sẵn hai ô dài cho hai lãnh đạo, xếp các thành viên đi theo từng nhóm hai người dưới ô của nhân viên khách sạn. Cả đoàn lên xe không ai bị ướt áo.
Tiễn khách ở cửa xe: đứng đâu khi xe lăn bánh
Lúc tiễn là lúc khách nhớ lâu nhất. Chủ nhà tiễn khách tới tận xe đứng ở phía lề, cách cửa xe vài bước, sau khi người phục vụ đã đóng cửa. Không đứng sát cửa kính nói chuyện thêm, vì khách phải hạ kính, ngồi nghiêng người ra trả lời trong khi tài xế đang chờ.
Khi xe bắt đầu lăn bánh, chủ nhà và những người tiễn đứng nguyên tại chỗ, giơ tay chào hoặc cúi nhẹ đầu, nhìn theo xe cho tới khi xe ra khỏi cổng hoặc rẽ khuất. Quay lưng đi vào ngay khi xe vừa nhích bánh là chi tiết khách thấy rất rõ qua gương chiếu hậu, và nó xoá đi phần lớn công sức đón tiếp cả buổi.
Người tiễn xếp thành một hàng ngang ở lề, lãnh đạo chủ nhà đứng gần cửa xe khách chính nhất, những người khác lùi ra hai bên theo ngôi thứ. Không đứng túm tụm chắn lối xe chạy ra. Nếu đoàn có nhiều xe, người tiễn vẫn đứng chờ tới khi xe cuối rời đi, ít nhất là lãnh đạo chủ nhà và người phụ trách lễ tân.
Sau khi xe đi, người phụ trách nhắn cho người ngồi ghế trước của xe khách một tin hỏi thăm ngắn khi họ đến nơi. Việc gửi lại tài liệu, ảnh và thư cảm ơn để sau, ở chuyên mục chương trình và thư từ của trang này.
Lỗi hay gặp và cách gỡ
Những lỗi dưới đây thường xảy ra trong vài giây, nhưng là vài giây ai cũng nhìn thấy.
- Người phục vụ ngồi lì ghế trước khi xe đã dừng, để khách tự mở cửa: thống nhất trước ai mở cửa ở điểm nào.
- Chủ nhà xuống xe trước, đứng chắn cửa của khách: chủ nhà xuống sau, đi vòng phía sau xe.
- Đóng cửa khi vạt áo khách còn thò ra: chờ thêm một nhịp, nhìn mép cửa trước khi đóng.
- Mở cửa rồi bỏ đi làm việc khác, cửa bật lại vào người khách: giữ cửa cho đến khi khách ngồi xong.
- Hai người cùng lao tới mở một cửa: phân công trước, ai mở cửa ghế một, ai mở cửa ghế hai.
- Đỡ khách lớn tuổi khi khách không muốn: luôn hỏi trước.
Mọi lỗi trên đều giảm hẳn nếu trong danh sách xe ghi thêm một cột "ai mở cửa". Cột này ghi tên người phục vụ cho từng cửa, ở từng điểm đến. Người được giao biết việc của mình, người không được giao đứng yên đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Khi đi cùng khách, ai lên xe trước?
Khách chính lên trước, từ cửa sau bên phải, người phục vụ mở cửa. Chủ nhà chờ khách ngồi xong rồi đi vòng phía sau xe sang cửa trái. Người phục vụ lên sau cùng, ngồi ghế trước cạnh tài xế.
Khi tới nơi, ai xuống xe trước?
Người ngồi ghế trước xuống trước để mở cửa cho khách, hoặc người đón ở điểm đến mở cửa. Khách chính xuống, gặp người đón. Chủ nhà xuống sau, đi vòng phía sau xe sang đứng cạnh khách.
Người mở cửa xe nên đứng ở đâu?
Người mở cửa đứng phía sau cánh cửa, về phía đuôi xe, tay giữ mép cửa. Không đứng ở khe giữa cửa và thân xe vì sẽ chắn đúng lối khách bước vào và trông lóng ngóng trong ảnh.
Có cần lấy tay che đầu khách khi lên xe không?
Nên làm với xe gầm thấp hoặc khách cao, nhất là khách lớn tuổi. Đưa tay che khung cửa phía trên, lòng bàn tay úp xuống, cách đầu khách một khoảng, không chạm vào khách. Với xe cao như xe bảy chỗ thì không cần.
Giúp khách lớn tuổi lên xe thế nào cho đúng?
Hỏi trước khách có muốn được đỡ không. Nếu có, đỡ ở khuỷu tay. Gợi ý khách ngồi xuống ghế trước rồi đưa hai chân vào cùng lúc; khi xuống, đưa hai chân ra đặt xuống đất trước rồi mới đứng dậy.
Chủ nhà nên đi vòng đầu xe hay đuôi xe để sang cửa bên kia?
Nên đi vòng phía đuôi xe. Cách này an toàn hơn vì tài xế không bị khuất tầm nhìn phía trước, và chủ nhà không đi ngang trước mặt khách đang ngồi trong xe. Chỉ đổi khi phía đuôi xe là lòng đường đang có xe chạy.