Trong phần làm việc chính thức — chỗ ngồi bàn họp, thứ tự giới thiệu, lượt phát biểu, biển tên — người nhiều tuổi vẫn được xếp theo chức vụ của mình. Tuổi tác được tôn trọng ở những chỗ khác: được mời trước khi vào bàn ăn, được hỏi thăm riêng, được dành chỗ ngồi thuận tiện, được người trẻ hơn đứng dậy chào và nhường lối. Giữ hai lớp này tách bạch thì không ai phải chịu thiệt.
Ở Việt Nam, "kính lão đắc thọ" là nếp nghĩ sâu, nên người làm lễ tân thường áy náy khi phải xếp một bác gần sáu mươi tuổi sau một trưởng phòng ba mươi lăm. Áy náy là đúng, nhưng đảo ngôi thứ theo tuổi lại tạo ra rắc rối khác. Bài này giải thích vì sao, và đưa ra những cách cụ thể để người lớn tuổi cảm nhận được sự kính trọng mà không phải xáo trộn danh sách.
Vì sao không đảo ngôi thứ theo tuổi trong phần chính thức
Ngôi thứ trong buổi làm việc phản ánh ai đại diện cho đơn vị ở mức nào, ai có quyền quyết định, ai chịu trách nhiệm về nội dung trao đổi. Đó là thông tin mà bên kia cần nhìn thấy ngay khi bước vào phòng: người ngồi giữa là người họ cần thuyết phục, người ngồi cạnh là người sẽ theo dõi việc. Nếu xếp người lớn tuổi nhất vào ghế giữa, bên khách sẽ hiểu sai ai là người quyết định.
Lý do thứ hai là công bằng với những người khác. Đẩy người lớn tuổi lên trên trưởng phòng cũng có nghĩa đẩy trưởng phòng xuống dưới vị trí của họ, và chính người lớn tuổi đôi khi cũng ngại khi bị đặt vào chỗ không thuộc về mình. Nhiều người có tuổi đã đi làm lâu, hiểu rất rõ nếp này và không muốn bị biệt đãi theo kiểu làm họ nổi bật trước cấp trên.
Lý do thứ ba là tính nhất quán. Một khi đã đảo theo tuổi ở buổi này, buổi sau người lễ tân sẽ không biết nên dùng căn cứ nào. Danh sách ngôi thứ mất đi tính dự đoán được — thứ giá trị nhất của nó. Tuổi tác vì vậy được dùng làm căn cứ cuối cùng khi các căn cứ khác ngang nhau, và được tôn vinh bằng cách khác ở những phần không mang tính chính thức.
Phần chính thức và phần xã giao: tuổi tác được tính ở đâu
Một buổi tiếp khách thường gồm cả hai phần. Phân biệt rõ giúp bạn biết lúc nào giữ ngôi thứ, lúc nào được mềm.
| Khâu | Thuộc phần | Người lớn tuổi chức thấp được đối xử thế nào |
|---|---|---|
| Chỗ ngồi bàn họp, biển tên | Chính thức | Theo chức vụ; có thể chọn ghế gần lối đi, xa luồng gió lạnh |
| Thứ tự giới thiệu | Chính thức | Theo chức vụ; lời giới thiệu có thể thêm một ý ghi nhận thâm niên |
| Lượt phát biểu | Chính thức | Theo nội dung; được mời góp ý nếu có kinh nghiệm liên quan |
| Đón ở sảnh, bắt tay | Nửa chính thức | Chủ nhà chào theo thứ tự chức vụ, nhưng có thể dừng lâu hơn để hỏi thăm |
| Vào phòng ăn, ra xe | Xã giao | Được mời đi trước, có người đi cạnh nếu cần |
| Bàn tiệc | Xã giao | Được xếp ở bàn chính hoặc gần chủ tiệc nếu có thể, được mời món trước trong nhóm |
| Ảnh lưu niệm | Nửa chính thức | Đứng hàng đầu nếu có thể, kể cả khi ở rìa; có ghế ngồi nếu đứng lâu |
Nguyên tắc rút gọn: ở đâu có biển tên và biên bản thì theo chức vụ; ở đâu có cơm, có nước, có lối đi thì tuổi tác được ưu tiên. Hai lớp này không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau.
Mười cử chỉ trọng tuổi tác không đụng đến ngôi thứ
Phần lớn những cử chỉ này không tốn thêm chi phí hay thay đổi bố trí, chỉ cần người chủ nhà và người phục vụ được dặn trước.
- Chủ nhà hỏi thăm riêng sức khoẻ, đường đi của người lớn tuổi khi đón ở sảnh.
- Chọn ghế có tựa tay, gần lối đi, xa luồng điều hoà cho người lớn tuổi trong hàng ghế của họ.
- Dặn người phục vụ mời nước ấm thay vì nước đá nếu buổi họp trong phòng lạnh.
- Khi giới thiệu, thêm một câu ghi nhận: "chị Lan, chuyên viên chính, người gắn bó với dự án từ những ngày đầu".
- Trong lúc thảo luận, chủ trì hỏi ý kiến người lớn tuổi về phần họ có kinh nghiệm.
- Vào phòng ăn, chủ nhà mời người lớn tuổi đi trước cùng khách chính.
- Ở bàn tiệc, người trẻ hơn gắp mời, rót nước cho người lớn tuổi trước.
- Khi lên xe, xếp người lớn tuổi vào xe thuận tiện, ghế dễ lên xuống, dù không phải xe của trưởng đoàn.
- Khi chụp ảnh lâu, mời người lớn tuổi ngồi ghế ở hàng đầu.
- Thư cảm ơn sau buổi có một câu riêng gửi tới người lớn tuổi nếu họ có đóng góp đáng kể.
Những cử chỉ này thường được người lớn tuổi nhớ lâu hơn chỗ ngồi. Họ hiểu ngôi thứ theo chức vụ là nếp chung; điều họ để ý là người trẻ có biết điều không.
Những trường hợp đặc biệt cần hỏi trước
Nguyên lãnh đạo được mời dự. Người từng là giám đốc, nay đã nghỉ hưu, được mời đến với tư cách khách danh dự. Thường họ được xếp ở vị trí trang trọng, có thể ngay sau lãnh đạo đương nhiệm cao nhất, nhưng tuỳ thông lệ từng nơi. Hỏi người chủ trì và nếu được thì hỏi chính người được mời.
Người có công được vinh danh trong buổi. Nếu buổi làm việc có phần ghi nhận đóng góp của một người lớn tuổi, vai trò trong buổi có thể nâng họ lên vị trí cao hơn chức vụ trong phạm vi phần đó.
Bên khách tôn người lớn tuổi làm trưởng đoàn. Một số hội nhóm, làng nghề, hợp tác xã cử người cao tuổi, uy tín làm trưởng đoàn dù không giữ chức danh cao nhất. Tôn trọng cách tổ chức của họ.
Người lớn tuổi là cấp dưới trực tiếp của chủ nhà. Trong nội bộ, chủ nhà vẫn là cấp trên. Trước mặt khách, nên tránh những cử chỉ ra lệnh trực tiếp với người lớn tuổi; nhờ việc qua lời mời nhẹ nhàng.
Lỗi hay gặp và cách gỡ tại chỗ
Chủ nhà tự ý mời người lớn tuổi lên ghế giữa. Lãnh đạo thấy bác lớn tuổi đứng ở cuối hàng liền mời lên ngồi cạnh mình, đẩy trưởng đoàn khách ra rìa. Nếu đã lỡ, người lễ tân không nên can thiệp trước mặt khách; sau buổi mới góp ý và lần sau dặn trước lãnh đạo.
Phớt lờ hoàn toàn tuổi tác. Xếp đúng ngôi thứ nhưng để người gần bảy mươi tuổi đứng chờ thang máy sau cùng, ngồi ghế không tựa, uống nước đá trong phòng lạnh. Đúng quy tắc mà mất lòng người.
Biệt đãi lộ liễu. Liên tục nhắc "bác lớn tuổi nhất ở đây" hoặc để người phục vụ chăm sóc quá mức khiến người lớn tuổi ngại trước đồng nghiệp. Cử chỉ trọng tuổi nên kín đáo, tự nhiên.
Gọi sai cách xưng hô quen thuộc. Người trẻ gọi "ông" với người quen được gọi là "anh" ở cơ quan, nghe xa cách và có phần mỉa mai. Hỏi người đầu mối cách gọi quen dùng.
Quên người lớn tuổi khi chụp ảnh. Ảnh đông người, người lớn tuổi đứng ở hàng sau, bị che mất. Người chụp nên mời họ lên hàng đầu, kể cả ở vị trí rìa ảnh.
Xưng hô với người lớn tuổi trong buổi làm việc
Trong lời giới thiệu chính thức, gọi theo chức danh và họ tên là chuẩn, không phân biệt tuổi. Ngoài phần giới thiệu, người trẻ hơn nên dùng "chú", "cô", "bác" hoặc "anh", "chị" tuỳ khoảng cách tuổi và không khí buổi gặp. Với cơ quan nhà nước, "đồng chí" vẫn là cách gọi trang trọng trong phần chính thức. Điều cần tránh là gọi tên trống không hoặc chỉ gọi chức danh cụt lủn như "chuyên viên ơi".
Khi người lớn tuổi có chức thấp hơn chính người đang nói, cách xưng hô càng cần cẩn thận. Một trưởng phòng ba mươi tuổi gọi một chuyên viên năm mươi lăm tuổi là "anh" trong cuộc họp là phù hợp; gọi "chú" thì thân tình nhưng có thể làm lẫn lộn quan hệ công việc trước mặt khách. Chọn cách gọi người đó vẫn quen dùng ở cơ quan là an toàn nhất.
Quy tắc xưng hô chi tiết theo cơ quan, doanh nghiệp, trường học được viết trong danh mục riêng về xưng hô chức danh. Ở đây chỉ cần nhớ: tuổi tác điều chỉnh cách gọi, không điều chỉnh chỗ ngồi.
Ví dụ giả định: đoàn hợp tác xã đến làm việc với doanh nghiệp
Một công ty chế biến cà phê ở Đắk Lắk tiếp đoàn hợp tác xã gồm chủ nhiệm khoảng bốn mươi tuổi và một thành viên ban kiểm soát gần bảy mươi tuổi, người đã trồng cà phê từ thời mới khai hoang. Anh Khoa, nhân viên hành chính, bố trí như sau.
- Trong danh sách ngôi thứ, chủ nhiệm hợp tác xã là trưởng đoàn, thành viên ban kiểm soát xếp sau theo vai trò.
- Hỏi chủ nhiệm trước: bác ấy có muốn phát biểu không. Chủ nhiệm đề nghị mời bác góp ý về kỹ thuật canh tác.
- Chọn cho bác chiếc ghế có tựa tay, gần cửa sổ, cạnh chủ nhiệm.
- Giám đốc công ty khi bắt tay dừng lại hỏi thăm bác vài câu về mùa vụ, rồi mới vào họp.
- Trong buổi, giám đốc mời bác góp ý đúng phần kỹ thuật, ghi nhận kinh nghiệm của bác.
- Vào bữa trưa, giám đốc mời bác đi trước cùng chủ nhiệm; ở bàn ăn, bác ngồi gần giám đốc.
Kết quả: thứ tự chính thức không đổi, chủ nhiệm vẫn là người đại diện hợp tác xã, nhưng bác thành viên ra về với cảm giác được trọng. Đó là sự cân bằng mà người làm lễ tân cần nhắm tới.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn tuổi hơn có được ngồi trên người chức vụ cao hơn không?
Trong phần làm việc chính thức thì thường không, vì ngôi thứ phản ánh chức vụ và trách nhiệm. Tuổi tác chỉ được dùng làm căn cứ khi chức vụ ngang nhau, và được tôn trọng qua cử chỉ, chỗ ngồi thuận tiện, phần xã giao.
Nguyên lãnh đạo đã nghỉ hưu được mời dự thì xếp ở đâu?
Thường được xếp ở vị trí trang trọng với tư cách khách danh dự, có thể ngay sau lãnh đạo đương nhiệm cao nhất. Thông lệ mỗi nơi khác nhau, nên hỏi người chủ trì và nếu được thì hỏi chính người được mời.
Ở bàn tiệc có được ưu tiên người lớn tuổi hơn chức vụ không?
Bàn tiệc mang tính xã giao nên có thể linh hoạt hơn. Người lớn tuổi có thể được mời ngồi bàn chính hoặc gần chủ tiệc, được mời món trước, miễn là không đẩy khách chính ra khỏi vị trí danh dự.
Gọi người lớn tuổi chức thấp hơn là chú hay anh trong cuộc họp?
Trong phần giới thiệu chính thức nên gọi theo chức danh và họ tên. Ngoài phần đó, dùng cách gọi người ấy quen dùng ở cơ quan, thường là anh, chị; gọi chú, bác thân tình hơn nhưng có thể làm lẫn quan hệ công việc trước khách.
Bên khách cử người lớn tuổi làm trưởng đoàn dù chức không cao nhất thì sao?
Tôn trọng cách tổ chức của bên khách. Người đó giữ vị trí trưởng đoàn trong buổi, ngồi đối diện chủ trì và được mời đáp từ, còn biển tên vẫn ghi đúng chức danh của họ.
Làm sao để người lớn tuổi không thấy bị xếp sau?
Hỏi thăm riêng khi đón, chọn ghế thuận tiện, ghi nhận kinh nghiệm trong lời giới thiệu, mời góp ý đúng phần họ hiểu và mời đi trước ở phần xã giao. Những cử chỉ nhỏ này thường được nhớ lâu hơn chỗ ngồi.